Beiaardier Klaas de Haan wil zijn emoties kwijt

Vivaldi op tachtig meter hoogte

Door Marco Diepeveen

RHENEN - Alleen de duiven houden hem gezelschap. Beiaardier Klaas de Haan uit Bussum heeft een eenzaam beroep. Twee keer in de maand speelt de muzikant in de majestueuze toren van de Cunerakerk in Rhenen. "Bij bruiloften krijg ik verzoeknummers per mobiele telefoon."

Op zijn handen zit maar weinig eelt. "Inderdaad, dat valt reuze mee. Mensen denken dat ik op die stokken ram, maar dat is niet zo. Met de zijkant van mijn hand duw ik erop. 'Het gaat erom dat je de juiste techniek hanteert', zei mijn docent altijd. Technische en muzikale kwaliteiten zijn beide onontbeerlijk, wil je een goede beiaardier worden." Er zijn zo'n tachtig tot honderd beiaardiers in Nederland, waarvan eenderde prof is.

Liefde voor de beiaard kwam niet uit de lucht vallen, De vader van Klaas de Haan (34) uit Bussum was klokkenmaker en juwelier. "In 1991 ben ik begonnen met beiaardspelen. Er is maar één school waar je dat kunt leren, en dat is de Beiaardschool in Amersfoort, onderdeel van het Utrechts Conservatorium. Normaal duurt die opleiding vijf jaar, maar ik heb er een jaar langer over gedaan In die tijd was ik namelijk al uitvoerend musicus."

Verschillende klokkentorens zijn zijn werkterrein. ,,Naast Rhenen, in de Cuneratoren, ben ik vaste beiaardier in Laren, Slotermeer en Bolsward. Verspreid dus over heel Nederland. Daarnaast werk ik als organist in de Amsterdamse Keizersgrachtkerk en ben ik dirigent van een cantorij." De Haan speelt twee tot drie keer in de maand in de Cuneratoren, meestal op donderdagochtend van halfelf tot halftwaalf en op vrijdagavond van zeven tot acht.

"Mijn salaris wordt deels uitgekeerd door de gemeente waarin ik speel. In Rhenen gaat dat met steun van Stichting Beiaard Cuneratoren, die zich inzet voor het onderhoud en het bespelen van de beiaard. Als ik in de Cuneratoren speel, valt dat samen met de markt op donderdag en de koopavond op vrijdag. Daarom krijg ik hier ook een vergoeding van de winkeliersvereniging. Naast Klaas de Haan is Roy Kroeze eveneens stadsbeiaardier van Rhenen.

Nijptang

Beiaard, carillon: twee benamingen voor een en hetzelfde instrument. ,,Men gebruikt de termen door elkaar, maar 'beiaard' is het gangbare Nederlandse woord, terwijl 'carillon' uit het Engels en het Frans komt." Een beiaard is een muziekinstrument, bestaande uit een reeks gestemde klokken en een handklavier met voetpedalen (het bespeelbare gedeelte, MD).

De toetsen of stokken zijn door middel van ijzerdraden en tuimelaars verbonden met de klepels. Soms moeten die draden met een nijptang worden bijgesteld. Bij warm weer zetten ze uit, bij vorst krimpen ze. "Het bespelen gaat net zoals bij een piano. Op een stokkenklavier kun je hard en zacht spelen. De bovenste rij stokken zijn in wezen de witte toetsen, de onderste rij de zwarte. Met de voeten bespeel je de zware klokken."

De oorsprong van de beiaardkunst ligt in de Nederlanden, aan het einde van de veertiende eeuw. Als aankondiging op het slaan van een kerkklok plaatsten middeleeuwse klokkengieters drie kleine klokjes in de toren. Deze klokjes, plus de slagklok, werden 'quadrillon' genoemd; hieruit ontstond het woord 'Carillon'. Met de ontwikkeling van de beiaard groeide ook het aantal klokken; van drie tot dertig of meer dan veertig. Het bespelen van het Carillon of beiaard ontstond in de zestiende eeuw met de invoering van het handklavier, later kwam er ook een voetklavier bij.

Geroofd

Een zware eikenhouten deur, die opengaat met een lange sleutel, verschaft toegang tot de tachtig meter hoge Cuneratoren, gebouwd van 1492 tot 1531. Een smalle wenteltrap, die precies 298 treden telt, voert naar het topje van de toren, van waaruit Klaas de Haan zijn klokkenspel laat horen. In een glazen cabine, tussen de 47 klokken in, staat het houten stokkenklavier. Vanaf het bankje van de beiaardier heb je een prachtig weids uitzicht over Rhenen, de uiterwaarden en de Rijn. Dankzij het heldere weer kun je ver de Betuwe in kijken.

De Haan; "Zoals bij zovele kerken het geval was, hebben de Duitsers in de Tweede Wereldoorlog ook hier de klokken geroofd, ten behoeve van de oorlogsindustrie. Gelukkig is de grootste klok teruggekomen. De andere zijn in 1958 gegoten bij firma Van Bergen in Heiliger1ee. Hier hangen twee soorten klokken. Luidklokken zijn bewegende klokken, terwijl de zogenaamde Tolhuisklokken stilhangen. Bij dit type slaat alleen de klepel tegen de klok."

Met een imposant galmend geluid komt de beiaard tot leven, als De Haan de stokken en het voetpedaal indrukt. Zijn eerste nummer is van Vivaldi, Concerto in F grote terts. "Hier bovenin klinkt het erg luid, daarom heb ik meestal de cabinedeur op een kleine kier staan. Maar als het geluid beneden is aangekomen, is het voor de luisteraar een stuk minder hard. Veel verfijnder." Klachten van omwonenden over het beiaardspel heeft hij nooit gehad.

Volgens de kenner, een paar jaar geleden winnaar van het Internationale Beiaardconcours in Groningen, is het carillon aan restauratie toe. "De klokken zelf zijn in goede staat, maar de bevestigingsbouten moeten vervangen worden. Die roesten namelijk. Doordat de klepels sterk zijn afgesleten, zijn ze te licht voor de klokken geworden. Hoe lichter de klepel, hoe hoger de toon." In oktober zullen de geplande werkzaamheden worden uitgevoerd.

Onweer

Het volgende stuk heet Asturiaz, en is oorspronkelijk geschreven voor gitaar. De Haans repertoire is veelomvattend: van musicalcomposities tot jazz. Soms speelt hij een improvisatie. "Je kunt een hoop soorten muziek op een beiaard spelen. Gitaar- en klavecimbelmuziek lenen zich het meest voor bewerking De meeste bewaard gebleven stukken stammen uit de zeventiende en de twintigste eeuw. Helaas is in de loop der tijd veel beiaardmuziek verloren gegaan."

Naast de vaste speeltijden op donderdagochtend en vrijdagavond, klinkt het Rhenense klokkenspel ook tijdens concerten, trouwerijen, de Rijnweek en de Open Monumentendag. "Elke zomer houden we hier de zomeravondconcerten, waarbij het kerkorgel begeleid wordt door de beiaard. Dit jaar zijn er vijf geweest, de laatste op 11 augustus. Die uitvoeringen worden altijd goed bezocht, met zo rond de twintig luisteraars. En dat is veel voor een dergelijk concert."

"Bij bruiloften krijg ik vaak verzoeknummers per mobiele telefoon. Gelukkig maar, anders moesten ze helemaal naar hoven klimmen!" Met onweer of rukwinden is het geen pretje om in de torenspits de klokken te bespelen. "Zelf heb ik het nooit meegemaakt, maar mocht er tijdens een uitvoering een onweer losbarsten, dan ga ik als de wiedeweerga naar beneden. Er is ook altijd nog een automaat op de beiaard, die het van mij over kan nemen." Normaal speelt de computer een minuut voor het halve en een minuut voor het hele uur.

Het is eenzaam aan de top. Van het beroep van beiaardier kan dit ook letterlijk worden gezegd. "Ik houd van de vrijheid die ik in zo'n kerktoren heb", zegt Klaas de Haan. "Tijdens het spelen wil ik mij helemaal uitleven, wil ik mijn emoties kwijt. Collega's op de werkvloer mis ik echt niet." Zo nu en dan komt een duif aanvliegen, die vlak bij de galmende klokken gaat zitten. "De vogels die mij gezelschap houden, zijn aan het geluid gewend. Alleen jammer dat ze alles onderpoepen. Dat is heel slecht voor de klokken."

 

0p de torenhoge zitplaats bespeelt stadsbeiaardier Klaas de Haan de beiaard van de Rhenense Cuneratoren."Het is eenzaam aan de top, ik houd van de vrijheid die ik in zo'n kerktoren heb." (foto: Janus Visser)

 

Bron: Veenendaalse Courant van 29 augustus 2001

Artikel afdrukken